जुमला - परिचय

जुमला(Joomla) ही एक वेबसाईट डिझाईन करण्यासाठी, पीएचपी(PHP) व मायएसक्यूएल ( MySQL) डाटाबेसवर आधारित बनवलेली सुरक्षित (Secured)व मुक्त (Free) माहिती व्यवस्थापन प्रणाली (Content Management System) आहे.


स्वयंपाक करताना लागणारे पदार्थ निरनिराळ्या ड्ब्यात वा भांड्यात ठेवलेले असतात. आवश्यकतेनुसार व आवश्यक त्या प्रमाणात ते पदार्थ घेऊन त्यावर प्रक्रिया करून खाद्य्पदार्थ बनविला जातो. तशाचप्रकारे वेबपेजसाठी लागणारी सर्व माहिती वेबपेजमध्ये स्थायी स्वरुपात न ठेवता वेगळ्या डाटाबेसच्या वेगवेगळ्या टेबल्समध्ये ठेवली जाते व पीएचपी प्रोग्रॅमच्या साहाय्याने आवश्यकतेनुसार ती डाटाबेसमधून घेऊन व त्याचे योग्य संकलन करून वेबपेज बनविले जाते.

वेबपेजचे वेगवेगळे भाग स्वतंत्र फाईलमध्ये तयार करून पीएचपीद्वारे ते कसे एकत्र जोडता येतात हे आपण पाहिले. त्याचप्रमाणे संकेतस्थळावरील माहितीची मांडणी वेगळ्या सीएसएस फाईलमध्ये ठेवून ती वेबपेजला लिंक कशी करतात हेही आपण शिकलो आहे. जुमलामध्ये केवळ वेबपेज नव्हे तर सम्पूर्ण वेबसाईटमधील सर्व पानांचे डिझाईन असणारी टेम्प्लेट (संकेतस्थळ आराखडा) बाहेरून जोडण्याची व्यवस्था केलेली असते. त्यामुळे वेबसाईटचे संपूर्ण स्वरूप चटकन बदलता येते. पीएचपी आधारित वेबसाईट पूर्णपणे सुरक्षित नसते व त्यात हॅकरकडून पीएचपी प्रोग्रॅममध्ये बदल करून विकृत माहिती प्रसिद्ध होण्याचा वा वेबसाईट बंद होण्याचा धोका संभवतो. जुमला प्रणालीमध्ये प्रत्येक पीएचपी प्रोग्रॅमला सम्रक्षक कवच असते व अधिकृत मार्गाखेरिज दुसर्‍या कोणत्याही मार्गाने हॅकरला प्रवेश करता येत नाही.

जुमलाचे आणखी एक वैशिष्ठ्य म्हणजे जुमलाच्या मूळ सुविधांशिवाय अनेक छोटे उपयुक्त प्रोग्रॅम त्याला जोडता येतात व वेबसाईट अधिक परिपूर्ण करता येते. मोड्यूल्स, कांपोनंट्स व प्लगिन या प्रकारचे अनेक जोडप्रोग्रॅम मोफत वा अगदी कमी किमतीत मिळतात. यामुळे वेबसाईट डिझाईनचे काम सोपे होते.

जुमला सॉफ्टवेअर सर्व्हरवर इन्स्टॉल करावे लागते. जुमलाची झिप फाईल सर्व्हरवर टाकून ती तेथे उघडली की जुमला इन्स्टालेशनसाठी आवश्यक माहिती भरण्यास सांगितले जाते. जुमला इन्स्टॉल झाल्यावर इन्स्टालेशन फोल्डरचे नाव बदलावे लागते. असे केले की जुमला वेबसाईट कार्यान्वित होते.

जुमला वेबसाईटचा मुख्य फायदा म्हणजे वेबसाईट अपडेट करण्यासाठी एफटीपी न लागता युजर पासवर्ड वापरून युजरला त्यातील माहितीत बदल करता येतात. त्यामुळे वेबडिझाईनची तांत्रिक माहिती नसतानाही व्यवस्थापकास वा युजरला वेबसाईटवर बदल करता येतात. 

ज्ञानदीपच्या बर्‍याच वेबसाईट जुमला प्रणाली वापरून तयार केल्या आहेत. उदा. मायसांगली डॉट कॉम(www.mysangli.com), मायमराठी डॉट कॉम (www.mymarathi.com), संस्कृतदीपिका डॉट ओआरजी(www.sanskritdeepika.org), विज्ञान डॉट नेट (www.vidnyan.net)इत्यादी.

आता जुमलाची रचना कशी असते ते पाहू.

जुमला सीएमएस(माहिती व्यवस्थापन प्रणाली) वेबसाईटच्या डिझाईनसाठी वापरण्यात काय फायदे आहेत हे आपण जुमला परिचय या धड्यात पाहिले. जुमलाचे कार्य कसे चालते हे खालील चित्रात दाखविले आहे.


डाटाबेसमध्ये सर्व माहिती ठेवली जाते. पीएचपी प्रोग्रॅममार्फत ही माहिती घेऊन व टेम्प्लेट ( नमुना डिझाईन)च्या सीएसएसप्रमाणे सर्व्हरवर वेबपेज तयार केले जाते व ते युजरच्या ब्राउजर कडे पाठविले जाते. 

आता जुमलाचा व्यवस्थापन कक्ष (बॅक एण्ड अ‍ॅड्मिनिस्ट्रेशन) कसा असतो ते पाहू.

व्यवस्थापन कक्ष
जूमलामध्ये डिझाईन केलेल्या वेबसाईटच्या व्यवस्थापन कक्षात प्रवेश करण्यासाठी वेबसाईतवरील लॉगिन बॉक्समध्ये यूजरनेम, पासवर्ड लिहून अथवा ब्राउजरच्या अ‍ॅड्रेसबारमध्ये वेबसाईटचे नाव व पुढे /administrator असे लिहून लिंक उघडावी लागते, उदा http://www.mysangli.com/administrator 

व्यवस्थापन कक्ष वापरण्याचे अधिकार तीन प्रकारचे असतात.

१. सुपर अ‍ॅड्‌मिनिस्ट्रेटर - सुपर अ‍ॅड्‌मिनिस्ट्रेटरचे वेबसाईटवर पूर्ण नियंत्रण असते. त्याला वेबसाईटमध्ये सर्व प्रकारचे बदल करण्याचे अधिकार असतात.तसेच इतर प्रकारच्या युजर्सच्या अकौंटमध्ये फेरफार करण्याचे स्वातंत्र्य असते. 
२. अ‍ॅड्‌मिनिस्ट्रेटर - अ‍ॅड्‌मिनिस्ट्रेटरला वेबसाईटमध्ये सर्व प्रकारचे बदल करण्याचे अधिकार असतात परंतु .सुपर अ‍ॅड्‌मिनिस्ट्रेटरच्या अकौंटमध्ये त्याला फेरफार करता येत नाहीत.
३. मॅनेजर - मॅनेजरला वेबसाईटवरील मजकूर व विभाग, व मेनू बदलण्याचे वा नवीन घालण्याचे अधिकार असतात. मात्र त्याला वेबसाईटच्या मांडणी वा पूरक प्रोग्रॅम वा सुविधांमध्ये बदल करता येत नाहीत. 
अ‍ॅड्‌मिनिस्ट्रेटरने Admin विंडोमध्ये युजरनेम ( शक्यतो admin हेच नाव वापरले जाते) व पासवर्ड घातला की व्यवस्थापन कक्ष उघडतो.

यात वरच्या बाजूला आडवा मेनू दिसतो. त्यात साईट(वेबसाईटची सेटींग्ज), मेनू ( वेबपेजवरील विभाग), कंटेंट(वेबपेजवरील माहिती), कांपोनंट्स ( जुमला प्रणालीत जोडता येणारे प्रोग्रॅम), एक्स्टेंशन्स(बाहेरचे प्रोग्रॅम वा सुविधा), टूल्स (इतर साधने) व हेल्प ( मदत कक्ष) अशी शीर्षके दिसतात. या शीर्षकावर माउसने क्लिक केले की उभा मेनू उघडतो व त्यातील पर्याय दिसतात. यातिल योग्य पर्याय निवडून वेबसाईटचे मुख्य पान डिझाईन करणे(टेम्प्लेट निवडणे), मेनू ठरविणे, टेम्प्लेट निवडणे, नवे मोड्यूल्स वा कांपोनंट इन्स्टॉल करणे इत्यादी कामे करता येतात.

या मेनूच्या खाली Add New Article (नवी माहिती), Article Manager(विभागवार माहिती घालण्याची सुविधा), Front Page Manager (मुख्य पानावरील मजकुराची मांडणी), Section Manager (मुख्य विभाग व्यवस्थापन), Category Manager(उपविभाग व्यवस्थापन), Media Manager( चित्रे, ध्वनी, वा ध्वनी-चित्रफिती व्यवस्थापन), Language Manager( वेबसाईट वरील भाषेचा उपयोग), User Manager(नोंदणीकृत सभासदांचे व्यवस्थापन) Global Configuration( सर्व वेबपेजेससाठी समान सेटिंग्ज व्यवस्थापन ) असे पर्याय दिसतात. वरच्या आडव्या मेनूमधूनही हे पर्याय निवडता येतात फक्त सुलभतेसाठी हे मुख्य पर्याय ्चित्राद्वारे दर्शविलेले असतात.

यातील आवश्यक तो पर्याय निवडून वेबसाईटवर विभाग वा उपविभाग घालणे, नवी माहिती घालणे, फोटो अपलोड करणे, भाषा निवडणे यासारखी कामे करता येतात.